Wat kan ik wat Google Translate niet kan? Wielertoeristje spelen.

Enige tijd geleden heb ik een blog geschreven waarin ik toelichtte waarom ik geen schrik heb van machinevertalingen zoals Google Translate: een machine kan niet opzoeken en nadenken. Omdat die blog zo massaal werd gelezen en gedeeld, dacht ik al even om er een vervolg aan te breien… En ineens kreeg ik hiervoor het perfecte project in mijn schoot geworpen: de vertaling van allerlei pittige wielrennerparcours in Zwitserland.

De kronkels van de bergweggetjes volgen

Om dergelijke teksten – gedetailleerde routebeschrijvingen van boucles – correct te vertalen, moet je de fietskaart en eigenlijk ook een landkaart erbij hebben, want hoe kun je anders weten hoe de weg loopt? Hoe kun je anders weten dat Les Diablerets een dorpsnaam is en dat la descente sur les Diablerets dus een afdaling NAAR Les Diablerets is. Of dat en direction des Voëttes in het Nederlands richting Les Voëttes is?

Kragen, veters en gespen en elleboogwerk

Ook in deze 19 pagina’s lange vertaling  zit je met termen met meerdere betekenissen. Je moet dus rekening houden met de context waarover je aan het vertalen bent. Waar in modevertalingen col een kraag is, boucle een gesp is en lacets meestal veters zijn , ligt dat in een wielrennerscontext helemaal anders. Col is eigenlijk nog het eenvoudigste: dat is ook in het Nederlands ingeburgerd, al kan voor de afwisseling ook de Nederlandse tegenhanger bergpas gebruikt worden. Maar hoe zou u zelf boucle vertalen in deze context, wetende dus dat het over pittige cols met stijgingspercentages van wel 12 % gaat? Ik laat het antwoord nog even in het midden, want ook ik kwam pas helemaal aan het einde van mijn vertaling op een passende vertaling. Hiermee kaart ik meteen een extra probleem van machinevertalingen aan: een machine vertaalt direct, laat het niet even sudderen in zijn ‘hoofd’.

En hoe zit het dan met lacets? Hiervoor hoefde ik zelfs niet eens naar het woordenboek te grijpen, want de context vertelde alles: “On remonte ensuite la rivière Muranzina jusqu’au sommet, précédé d’une nouvelle série de lacets.”Weet u het al? Tip: wat zie je op de foto van deze Gotthard-bergpas?

Gotthard bergpas

Paden in de vorm van veters, of in een geografische context kronkelwegen of nog beter en sprekender haarspeldbochten. Uit enkele testzinnen uit mijn vertaling blijkt dat Google Translate het soms wel juist vertaalt, maar in sommige zinnen slaat hij de bal volledig mis:

En la coude du Rhône? Als u denkt aan een elleboog, dan ligt het woord kromming niet zo heel ver af, vind ik persoonlijk. Een elleboog kan men buigen, en dan ontstaat er ook een soort kromming. Ik moet toegeven dat ik deze wel ben moeten gaan opzoeken, en pas nadien de twee betekenissen enigszins met elkaar in verband kon brengen (zo’n dingen gebruik ik als een soort kapstokje om ze voor de toekomst te onthouden). Dat ik voor de betreffende zin op geen concurrentie van Google Translate hoef te rekenen, staat buiten kijf als u ziet wat hij hiervan maakt:

Ook met de termen rêvetement (wegdek) en un petit développement (klein verzet) uit mijn vertaling, kan ik mij heel goed inbeelden dat machinevertalingen de mist ingaan. Dat gebeurde bijvoorbeeld ook voor émaillé de:

‘Emaillé de’ betekent in deze context uiteraard ‘bezaaid met’.

In de voetsporen van Sherlock Holmes

Net zoals bij een detective staat research centraal in het vertaalproces. Bij elke zin die ik vertaal, stel ik mezelf de volgende vragen: is dit duidelijk? Kan dit tot misverstanden leiden? Ben ik zelf wel 100% zeker dat ik het juist begrepen heb? Klopt dit ook met de context? Bij elke twijfel ga ik op zoek naar extra bevestiging. Zo dus ook toen ineens Sherlock Holmes opdook in mijn vertaling: “Meiringen est connu pour les chutes du Reichenbach, théatre présumé de la mort de Sherlock Holmes, le héros de Sir Arthur Conan Doyle.”

Het grote vertaaldilemma in deze zin schuilde hem in het woord présumé. Na even net als de detective te hebben rondgeneusd, kwam ik erachter wat met dit woord bedoeld werd: de auteur liet Sherlock Holmes bij deze watervallen sterven, maar dit was tot grote ontevredenheid van de fans en zodoende kwam Sherlock Holmes weer tot leven. Zonder enige research had ik dit nooit geweten – als vertaler ben je noch een wandelend woordenboek, noch een encyclopedie  – maar zelfs nu ik wist wat hiermee bedoeld werd, was het echt nog een hele boterham om deze essentiële achtergrondinformatie in de vertaling te integreren. Uiteindelijk greep ik naar de vertaling “de plek waar hij in eerste instantie het leven liet”.

Soms zie je als vertaler het licht in de tunnel niet

Een zin in deze vertaling die mij echt hoofdbrekens bezorgde, omdat ik het plaatje gewoon niet zag, was: “Le quatrième tunnel le plus long au monde engloutit la plupart du trafic, et ce qu’il en reste emprunte la route principale du col.”

Ik kon met behulp van het woordenboek wel ontrafelen waarvoor engloutir stond (opslokken, laten verdwijnen), maar ik zat in mijn hoofd met een specifieke tunnelsituatie die ik op vakantie had gezien, en die zat mijn denkvermogen – en dus de juiste interpretatie – in de weg. In zo’n geval is de hulp van een collega van harte welkom, want zo zag ik het licht weer: “Het meeste verkeer neemt de vierde langste tunnel ter wereld, maar de rest gaat over de hoofdweg de bergpas op.”

 


Mijn hersenspinsels bij ‘boucle’

En om af te sluiten mijn vertaling voor ‘boucle’. Als allereerste idee kwam ik op een fietslus, maar omdat ik een fietslus in deze context wat flauwtjes vond – een wielrenner is niet hetzelfde als een fietser – week ik algauw uit naar een omschrijving: lusvormig wielrennersparcours, parcours waar begin- en eindpunt gelijk zijn en tot slot parcours waarbij je in een ronde rijdt. En dat laatste bracht mij – samen met ‘Tour de Suisse’ en ‘Tour de Romandie’ – op het idee van ronde. En die term heb ik dan uiteindelijk ook gekozen. Misschien dat u bij deze term toch enigszins nog vreemd opkijkt, maar ik was er na wikken en wegen van overtuigd dat een wielrennerfanaat deze term meteen zou begrijpen.

Zo ziet u maar, bij vertalen komt veel meer kijken dan alleen woordjes vertalen! En zolang Google Translate alleen dat laatste doet, zal de vertaler nooit overbodig worden.

Els Peleman
EP Vertalingen


Over EP Vertalingen

Ik ben Els Peleman, freelancevertaalster Frans-Duits naar het Nederlands. Omdat ik merk dat er heel wat misverstanden bestaan over vertalen en de job als zelfstandig vertaler en ondernemer in het algemeen, heb ik deze blogpagina gecreëerd. Met artikelen over het reilen en zeilen in de vertaalwereld en vertaalverhalen wil ik u wegwijs maken in mijn wereld en u laten zien wat ik allemaal voor u doe (en dat is veel meer dan alleen woordjes vertalen).

2 reacties:

  1. Hallo Els,

    Erg herkenbaar, je perikelen als vertaalster! Zelf merk ik in mijn werk als technisch vertaler Spaans/Engels/Portugees > Nederlands dat ‘ons’ werk steeds meer de kant uitgaat van het interpreteren van (matig geschreven) teksten. Ook dit zal Google voorlopig nog niet van een echte vertaler kunnen overnemen, omdat ook hier (technische) kennis over de context cruciaal is.

  2. Hallo Riens,
    Ik ben het helemaal met je eens. De tekstkwaliteit van sommige teksten laat erg te wensen over (en dat is soms nog maar zacht uitgedrukt). Precies wat je zegt, je moet de tekst kunnen doorgronden aan de hand van de context en daarvoor is technische kennis/technisch inzicht nodig. Deze week ook nog zo een tekst gehad, waar ik zelf amper wijs raakte uit het origineel.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *